Yanlış Karar Vermemize Neden Olan 50 Ruhsal Yanılgı

0

Fikir sürecimizi birçok vakit makûs halde etkileyen, birbirinden farklı bilişsel çarpıtmalarımız vardır. Bu eğilimler; tartışmalarda, alışveriş sırasında, biriyle tanışırken, bir kanıyı savunurken ve daha birçok farklı durumlarda kendilerini gösterirler. Pekala, kısaca nedir bu bilişsel eğilim?

Bilişsel çarpıtmalar kabaca beynin gerçek dışı ilişkiler kurmasına deniyor. Mantığın da dışında kalan bu irtibatlar bizleri yanlış kararlar vermeye itiyor. Çok genelleme yapma, geçersiz indirimlerin cazip gelmesi, birini çok saf görme üzere durumları bilişsel çarpıtmalara örnek olarak verebiliriz. Gelin ortadan kaldırmak için evvel varlığından haberdar olmanızın gerektiği bu üzere durumların 50 adedine yakından bakalım.

Fark etmeden üzerinizde taşıyor olabileceğiniz 50 bilişsel çarpıtma ve örnekleri/açıklamaları:

Temel ilişkilendirme yanılgısı: Diğerini bir kez hudutlu gördüğümüzde o daima sonludur, biz hudutlu olduğumuzda ise yalnızca makus bir gün geçiriyor oluruz

Kendine hizmet eden ön yargı: Başarımız her vakit bizim eserimizdir, başarısız olduysak her vakit bir dış etken yüzündendir

  • O vurur diye bırakmıştır o

Birebir küme içindekileri öne çıkarma: Biriyle konuşmayı kestiğimizde, bizimle birlikte konuşmayı kesen bireye, hâlâ o bireyle konuşan diğer birine nazaran daha sıcak oluruz

Sürü Psikolojisi: Herkes NFT alıp kripto paraya yatırım yapıyor, ‘hiçbir fikrimiz olmasa da’ biz de yapmalıyız (Önce mevzu hakkında bilgi edinmeyi tercih edin)

Küme Niyeti (Groupthink): İş yerindeki üstümüzün fikri yanlışlı olsa da onaylamalıyız, amaç kimse çatışmasın. Ya da dersi asmak istemesek de arkadaşlarımızla çatışmamak için onlarla gitmeliyiz

Halo Tesiri (Başka bir deyişle “Kemal’im yapmaz” etkisi): Ne kadar da efendi birine benziyor, katiyen bir karıncaya bile ziyan vermez

Ahlakî tesadüf: İzmir’de zelzele olmasının elbette tek sebebi var…

Yanlış paydaşlık: Evli olan her çift çocuk ister yahut 10 milyon dolarla sevgilisi ortasında seçim yapmak zorunda kalan herkes parayı seçer (Aslında olandan daha fazla kişinin bizimle birebir şeyi düşündüğünü düşünürüz)

Bilginin laneti (Curse of knowledge): Bir uzman olarak, borsanın işleyişi konusunda anlattıklarımı nasıl anlamazlar, epeyce kolay (aynı art plana sahip olmadıkları için)

Spot ışığı tesiri: Ayağım kaydı ve düştüm, etraftakiler yıllarca buna gülecek, rezil oldum! (Kimsenin umrunda değil)

Ulaşılabilirlik kestirme yolu: Bir görüntüde süratli trenin raydan uçup gittiğini gördüm, bu yüzden luna parklar inançlı değil (Bir sonuca varmak için mantıksız da olsa olabilecek en kısa yolu kullanırız)

Savunmacı dayandırma: Kaza yapan şoför alkollü olduğu için kazaya karıştı, ben alkol kullanmadığım için kazaya karışmam (Tanımamanıza karşın karşı tarafa kabahati yükleyerek kendinizi savundunuz)

Adil Dünya fikri: Makûs şeyler yaparsak başımıza makus şeyler gelir, güzel şeyler yapan da uygunluk bulur

Naif gerçekçilik: Ben dünyayı olduğu üzere görüyorum, sen ise dininden, inandığın şeylerden etkilenerek taraflı davranıyorsun

Naif sinizm: Yalnızca gösteriş için binlerce ağaç dikiyor, uygun niyetiyle ilgisi olduğunu düşünmüyorum

Barnum tesiri: Hayır dostum bu fal katiyetle bana konuşuyor, Koç burcu sevgilisini paylaşmayı sevmezmiş, ben de sevmem! Ne kadar isabetli gördün mü? (Genele uyarlanabilecek bir şeyi özele, kendimize indirgeme)

Bilgisiz cüreti: Bordo bereliler suyun altında 3 gün nefessiz kalabiliyor, inanmıyorsanız gidin araştırın (Bilginin değil, konuşanın öz itimadının inandırıcılığı sağlaması)

Çapa tesiri (Anchoring): İki bot ortasında kaldım. Biri 200TL, oburu de 350TL’den 200TL’ye düşmüş. Katiyetle indirime gireni almalıyım.

Otomasyona meyilli olma: 32 sayfalık ödevimi hazırladım, yazım yanlışlarına bakmakla uğraşamam, otomatik düzeltme halleder zati (otomatik düzeltmeler birden fazla vakit söz yazımı yanlışsız olduğu sürece yanılgılı göstermez, yani cümleye uymayacak bir söz hatasızmış üzere orada kalır)

Google tesiri: Farklı vakitlerde 10 kez baktım ancak o müzikçinin ismini tekrar unuttum

Tepkisellik ya da öbür bir deyişle ‘yasaklar çiğnenmek içindir’: Telefona alıştırdığım çocuğuma telefonu yasaklarsam sorun çözülür (telefon daha cazip gelecek)

Doğrulama yanlılığı: Kahvenin uyanık kalmaya yardımcı olduğu açıklanmış. Bu sebeple fazla kahve tüketimini savunuyorum, lakin arkadaşım uykusunu kaçırdığı için bunun yanlış olduğunu düşünüyor (Aynı mevzunun farklı fikirlere nazaran yorumlanması)

Geri tepme tesiri: Dünya’nın düz olmadığını kanıtladığı dokümanları sıra sıra önüme dizdi, düz olduğu niyetine daha sıkı bağlandım

Üçüncü şahıs tesiri: Medya bize iletiler veriyor ama bu yalnızca başkalarını etkileyebilir, beni değil

İnanç taraflılığı: Ay’a aslında inilmediğini daima söyülyorum, arkadaşım da bayrağın gerçekçi görünmediğini söyleyerek bunu destekliyor (Bu, destekleyici nitelikte bir şey değil ama tıpkı inanca hizmet ettiğinden ikna ediciliğine değil, akla yatmasına bakılıyor)

Bulunabilirlik çavlanı: (Kolanın ziyanlı olduğunu gösteren bir haberin ardından) Kolanın içinde böcek var kimse almasın! (Yeterince tekrar edilince niyetin hakikat gelmesi durumu)

Geriye çekme: Bizim vaktimizde bu türlü değildi, artık kimsede hürmet kalmamış. Toplum olarak yokuş aşağı gidiyoruz. (Geçmişi yüceltip geleceği kötüleme durumu)

Statükoculuk: Bu uygulama, bilgilerimi alıp farklı yerlerde paylaşabilecekse ne yapabilirim ki? Rahatımı bozmak istemiyorum bir de farklı uygulama mı arayayım? (Evet arayın)

Batık maliyet yanılgısı: bu yatırımın birkaç haftadır düşüşte olması kıymetli değil, her an fırlayabilir. O sebeple de buna yatırım yapmaya devam edeceğim

Kumarbaz yanılgısı: Son üç sorunun yanıtı A çıkmıştı, sıradakinde A’yı eleyeyim (Öğretmeniniz isterse her birinin karşılığı A olan 20 soruluk testler hazırlayabilir)

Sıfır-Risk Yanlılığı: Bilgisayar alırken tüm ek müdafaa paketlerini de almalıyım ki sonradan üzülmeyeyim

Çerçeveleme: “Bu sabun mikropların yüzde 99,9’unun ortadan kaldırıyor” ve “Bu sabun mikropların tamamını ortadan kaldırmıyor” ortasındaki fark (Ne söylediğiniz değil, nasıl söylediğiniz öne çıkıyor)

Klişeleştirme: Yeğenime oyuncak bebek almayı tercih ettim, ne de olsa kız, diğer neyle oynayabilir?

Küme dışı homojenlik tesiri: (Xbox ortamına girmemiş bir PlayStation kullanıcısından) Xbox kullanıcılarının hepsi birbirinin birebiri

Otorite yanlılığı: Yatırım işlerinden anlayan bir tanıdığım …coin’i önerdi, yani adeta yapışmalıyız buna

Plasebo tesiri: Verilen tedavinin acıyı azaltacağına inanılıyorsa ufak da olsa bir ilerleme görülür

Sağ kalma yanlılığı: İş insanlarının neden başarısız olduğunu göz arkası edip yalnızca başarılı olanların kıssalarına odaklanırız.

Tachypsychia: Oradan düşerken vaktin yavaşladığını hissettim (Zamanı algılama halimiz duruma nazaran şekillenir)

Gereksizlik yasası: Kent kurma ve yönetme oyununda masrafa girip kaldırımların kenarına demirlik ekledim, millet yeniden keyifli olmadı (Hayır açlık ve yoksulluk üzere meselelerle asla ilgisi yok)

Zeigarnik tesiri: 9 vazifesi tamamlamış olmam umrumda bile değil, 1 tanesi hâlâ orada duruyor (Görevlerinizi tamamlamak için uğraşın, ama o anki durumunuzu/ilerlemenizi objektif bir formda göz önünde bulundurun)

IKEA tesiri: Ayakkabım çok beğenilen değil mi? İnternette kendim tasarladım (Son hâline ulaşmasına katkıda bulunduğumuz şeylere daha çok kıymet veririz)

Ben Franklin tesiri: Sevmediğimiz yahut nötr olduğumuz bireylere yeterlilik yapınca, yavaş yavaş da olsa onlara kanımız ısınır.

Seyirci tesiri: Etrafta diğerleri varken duruma müdahale etme eğilimimiz azalır (Sadece 112’yi aramak bile size düşmezmiş üzere gelir)

Tesir altına alınabilirlik: Bilhassa çocuklarda tesirli olan bu durum dışarıdan kolaylıkla etkilenme manasına geliyor. Söylenen şey de kendisine öylece hafızada yer edinebilir

Geçersiz anı: Hafızamızda kurulan geçersiz anılar gerçeğin yerini alır

Kriptomnezi: Evvelden bildiğimiz bir niyet hafızamıza işler ve saklanır, daha sonra ortaya çıktığında bizim fikrimizmiş üzere gelir

Toplanma İllüzyonu halinde çevirebileceğimiz Clustering Illusion: Rastgele olmanın hakim olduğu durumlarda bir tertip aramaya çalışırız (Bulutları hayvana benzetmek gibi)

Negatif yanlılık: Olayların berbat sonuçlanacağı konusunda vakit zaman gereğinden fazla umutsuz oluruz

Olumlu yanlılık: Olayların uygun sonuçlanıp sonuçlanmayacağı konusunda vakit zaman fazla optimist oluruz

Son olarak, Kör nokta: Üzerimizde bu çarpıtmaların olmadığını düşünürüz lakin her birinde gözümüzün önüne birileri gelir (Kendinize karşı da objektif olun)

Toplamda 50 bilişsel çarpıtmayı, gerek açıklamalarıyla, gerekse de niyet örnekleriyle anlattık. Unutmayın ki bunlar etrafınızdan, yetişme yahut yetiştirilme şeklinizden ve daha kaç şeyin tesiriyle ortaya çıkan çarpıtmalar. Bu sebeple bunlardan kurtulmak istiyorsanız evvel kendinizi tanımanız gerekiyor.

 

(Visited 4 times, 1 visits today)
Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Bu web sitesi deneyiminizi geliştirmek için çerezleri kullanır. Bununla iyi olduğunuzu varsayacağız, ancak isterseniz vazgeçebilirsiniz. Kabul etmek Mesajları Oku